«Πέρασε ένα καλοκαίρι και δεν μου ‘στειλες χαμπέρι»
Όταν ο Χορός Γίνεται Καλοκαίρι. Σώματα, Μνήμη και Κοινότητα στην Ήπειρο
Το Καλοκαίρι στην Ήπειρο ανατέλλει ως δημόσια τελετουργία κατά την οποία τα πανηγύρια, άρρηκτα συνδεδεμένα με τις θρησκευτικές εορτές, μετατρέπουν τις πλατείες σε ανοιχτούς χώρους μνήμης, εμπειρίας, ενσώματης πνευματικότητας και ιερής κοσμικότητας. Τα χωριά ζωντανεύουν και πάλι, οι ντόπιοι δίνουν το χέρι στους ξένους και ξανασυναντιούνται με τους ξενιτεμένους. Το κλαρίνο, συχνά αργό και μυσταγωγικό, υφαίνει κύκλους πνευματικής ένωσης, φέρνοντας κοντά τον Εαυτό και τον Άλλο σε μια συλλογική εμπειρία θείου και ανθρώπινου. Στο απόγειο, το τσούγκρισμα των ποτηριών γίνεται συμβολική πράξη συμφιλίωσης συγχωριανών, γενεών, παρόντων και απόντων, παρελθόντος και παρόντος, σφραγίζοντας με έναν ήχο γιορτής την υπόσχεση παρουσίας: «Και του χρόνου στον πλάτανο!»
«Ξενιτεμένο μου πουλί και παραπονεμένο, η ξενιτιά σε χαίρεται κι εγώ ’χω τον καημό σου»
Κύκλοι ενηλικίωσης και επιστροφής
Στην Ήπειρο ο χορός πλαισιώνει αρκετές τελετουργίες μετάβασης στην ενηλικίωση. Στον «κόρλου α φιατιλόρ» στο Μέτσοβο τα κορίτσια συστήνονται ενσώματα και βρίσκουν τη θέση τους στην τοπική κοινωνική ιεραρχία χορεύοντας πιασμένα αγκαζέ με τις μεγαλύτερες γυναίκες στον κλειστό κύκλο του χορού καθώς φορούν τη «στολή» και τραγουδούν αντιφωνικά τραγούδια κυρίως ερωτικού περιεχομένου. Στα γλέντια της στράτευσης κλαρίνο και βιολί επενδύουν μουσικά τη μετάβαση στη νέα ιδιότητα και όταν η ανάγκη για εργασία δείχνει τον δρόμο της ξενιτιάς, οι Ηπειρώτες μοιρολογούν ενώ τραγούδια όπως η «Μαριόλα» αφηγούνται θρήνο, έρωτα, απώλεια και επιστροφή.
«Φτιάχνω γραφή στην άνοιξη και γράμμα του χειμώνα τα χιόνια να μη λιώσουνε να μη λαλούν τ’ αηδόνια»
Χοροί στον Χειμώνα της Ηπείρου. Φωτιές και Μάσκες σε έναν «Ανάποδο Κόσμο»
Ο Χειμώνας στην Ήπειρο μεταμορφώνεται σε μυσταγωγία, όπου φωτιές διώχνουν καλικάντζαρους, μάσκες ανατρέπουν ιεραρχίες και χοροί υφαίνουν δεσμούς ανάμεσα σε τόπους, χρόνους και γενιές. Από τα αναμμένα πουρνάρια της Άρτας και τα μπόλια του Αγίου Ανδρέα, ως τους Μωμόγερους και τους Μπαντίδους, τα έθιμα του Δωδεκαημέρου και οι Αποκριές ενσαρκώνουν έναν «ανάποδο κόσμο» ανανέωσης. Νομάδες κτηνοτρόφοι, ξεχειμωνιάζοντας στα πεδινά, φέρνουν ρυθμούς Πίνδου σε όσους τους αφουγκράζονται. Στα πολύβουα Γιάννενα το παρελθόν χορεύει με το παρόν και το τοπικό με το υπερτοπικό κάτω από χιόνια, αστέρια και φανταχτερούς στολισμούς, αναδεικνύοντας την ταυτότητα ενός τόπου σύνθετου και ανθεκτικού.
«Με το μέλι με το γάλα, με τη ζάχαρη στο χέρι. Ρίξε ρύζι να ριζώσει και σιτάρι να φυτρώσει»
Όταν ο γάμος φτιάχνει κύκλο
Κουλούρες, προικιά, φλάμπουρα, στέφανα και αποτροπαϊκές πρακτικές συνιστούν σημαίνουσες συμβολικές πρακτικές της τελετουργίας του γάμου στην Ήπειρο που βρίσκονται σε άμεσο διάλογο με το αντίστοιχο εκκλησιαστικό τυπικό. Οι ξενιτεμένοι επιστρέφουν για να ξαναδέσουν με την παρουσία τους τα νήματα της συγγένειας και της φιλίας. Σε πλατείες, αυλές και ξέφωτα, το νέο ζευγάρι επικυρώνει χορευτικά και πανηγυρικά το πέρασμα στη νέα οικογενειακή κατάσταση ενώπιον της κοινότητας. Στον διπλό κύκλο του χορού την ημέρα της Αγ. Παρασκευής στο Μέτσοβο οι νεόνυμφοι χορεύουν τιμητικά στην πρώτη θέση ενώ σε όλη την Ήπειρο ο χορός λειτουργεί ως «τελετουργική γέφυρα» που κάνει ορατή αυτή τη μετάβαση.
«Φάτε πιέτε και γλεντάτε όλοι βρε παιδιά, όποιος πάει στον άλλο κόσμο δεν ξαναγυρνά»
Όταν η χαρμολύπη γίνεται χορός
Πένθιμες καμπάνες ηχούν για «χρυσά κορμιά»* που κατεβαίνουν στον Άδη, μοιρολόγια (μοίρας λόγια), στάρι και κρασί και το καντηλάκι άσβεστο να κρατάει τη μνήμη αιώνια. Η κοσμοθεωρία στην Ήπειρο διαποτίζεται από την έννοια της χαρμολύπης, όπου ο πόνος και η χαρά συνυπάρχουν και δεν αναιρούνται. Το κοινωνικό σώμα της Ηπείρου αναλαμβάνει συλλογικά τον θρήνο και εκφράζεται μέσω της μουσικής και του χορού. Στο Γηρομέρι Θεσπρωτίας την ημέρα μετά τη Λαμπρή οι συγγενείς επισκέπτονται τα μνήματα με μουσικούς που παίζουν το αγαπημένο τραγούδι των εκλιπόντων/ουσών μετατρέποντας τον αμετάκλητο θάνατο σε γιορτή μνήμης, χορευτική παρουσία και προσδοκία Ανάστασης. Κυκλικός χρόνος, κλαρίνο και σώματα νικούν τη νεωτερική ντροπή, κάνοντας τον Χάρο γνώριμο σύντροφο ζωής.
*από το μοιρολόι: «Χτυπούν καμπάνες θλιβερά, πικρά, φαρμακωμένα, για να τ’ ακούσει η γειτονιά, να ‘ρθει η απάνου ρούγα, να ‘ρθουν ματάκια θλιβερά, να ‘ρθουν καρδιές καημένες, να ‘ρθουν όσες εβάλανε χρυσά κορμιά στον Άδη».
«Νάνι του στον γάμο του να χορεύει η μάνα του»
Η μύηση στον κύκλο
Στην Ήπειρο ο χορός νανουρίζει τη νέα ζωή πριν ακόμα αυτή βαδίσει. Με μπλε χάντρες και κόκκινες κλωστές, η κοινότητα υφαίνει συμβολικά έναν προστατευτικό ιστό γύρω από το βρέφος και τη λεχώνα, ενώ η «αλευρά» και τα επτά πιρούνια φέρνουν κοντά ενήλικες και παιδιά καλωσορίζοντας το νέο μέλος. Στη βάπτιση, τα πανηγύρια και τα γλέντια, το κλαρίνο συνδέει το ιερό με το κοσμικό και τα παιδιά, στην ουρά του κύκλου, μαζεύουν κέρματα και μνήμες μέχρι να αποκοιμηθούν αποκαμωμένα στις καρέκλες όσο γλεντάνε «οι μεγάλοι». Αυτή η ασυνείδητη μύηση δίνει τη θέση της στην ενεργό συμμετοχή στα έθιμα και τις χορευτικές επιτελέσεις κατά την εφηβεία σηματοδοτώντας το πέρασμα στην ενηλικίωση.
«Τώρα είναι Μάης κι Άνοιξη, τώρα είναι Καλοκαίρι. Τώρα και η γη στολίζεται στ' άνθη και στα λουλούδια»
Όταν η Γη Ξυπνά: Ο Χορός της Αναγέννησης στην Ή(α)πειρο
Η Άνοιξη στην Ήπειρο σηματοδοτεί ταυτόχρονα μετάβαση και κάλεσμα μέσα από κυκλικούς χορούς στους οποίους συνυπάρχουν παγανιστικές τελετουργίες και χριστιανική πίστη σε ένα ενιαίο, ζωντανό χορευτικό σώμα. Όταν λιώνουν τα χιόνια και οι φλέβες της γης αρχίζουν να πάλλονται ξανά, έτοιμες να αναβλύσουν ζωή, οι άνθρωποι απαντούν με κίνηση και τραγούδι στις πλατείες και γύρω από τις εκκλησιές. Το χαρμόσυνο γεγονός της Ανάστασης μετά το Θείο Πάθος, η χαρμολύπη, ο παλμός της βλάστησης, η μνήμη και η κοινότητα συναντιούνται. Οι νεκροί μνημονεύονται, τα παιδιά μυούνται, οι ξενιτεμένοι επιστρέφουν για να ξαναβρεθούν στον κύκλο. Έτσι, ο χορός γίνεται γέφυρα εποχών και γενεών, μια αδιάκοπη αναγέννηση του «εμείς».
«Τον Τρυγητή σιτάρι σπείρε και στο πανηγύρι σύρε»
Το Αθάνατο Κρασί του Φθινοπώρου. Ήπειρος Γη και Γλέντι στον Αέναο Κύκλο
Το Φθινόπωρο στην Ήπειρο αναδύεται ως μυστήριο κατά το οποίο οι καρποί της γης μετουσιώνονται τελετουργικά σε επιούσια τροφή σώματος και ψυχής. Οι γυναίκες, ιέρειες της καθημερινότητας, ζυμώνουν άρτους, βράζουν πολυσπόρια, «ευλογούν» σπόρους και κρασί, δαμάζοντας την αβεβαιότητα του κόσμου με τελετουργικές κινήσεις. Ο τρύγος, τα παζάρια και οι εμποροπανηγύρεις της Ηπείρου μετατρέπουν τον κόπο σε γλέντι, την ανάγκη σε γιορτή, την ανταλλαγή αγαθών σε ανταλλαγή μνήμης. Ανάμεσα σε σταφύλια, καζάνια, καπνό από σουβλάκια και βροντερά κλαρίνα, ο κύκλος της ζωής, της σποράς και της σοδειάς προσφέρει «αθάνατο κρασί» και υπόσχεται συνέχεια.
